از سال 1332، و ضربۀ کودتایی که به نهضت ملی، و امید ملتی برای راهایی پایان داد، چیزی نگذشته بود که برای نخستین بار از رادیو ایران آن‌زمان، و در برنامۀ «شما و رادیو»، آهنگی پخش شد که سال‌های وسال‌، ذهن و زبان جوانان آن روزگاران را به زمزمۀ مکرر خود وا داشت. ترانۀ «مرا ببوس»، اثری با صدای «حسن گلنراقی»، با آهنگی از ساخته‌های «مجید وفادار»، همراه با ویلون «پرویز یاحقی» و پیانوی «مشیرهمایون شهردار».
پیش از پخش ترانه، گویندۀ برنامه، «کمال مستجاب‌الدعوه» اعلام کرد: «این تصنیف در یک محفل خصوصی ضبط شده، که به‌دلیل جذابیت خاص آن به پخش آن مبادرت می‌ورزیم.»
امروزه می‌دانیم که منظور از «محفل خصوصی»، همان جلسۀ ضبط تست صدای «گلنراقی» در استودیوی شماره 8 رادیو تهران است که بدون آمادگی کامل نوازندگان و خواننده انجام شده بود.

«پرویز خطیبى» نمایشنامه‌نویس، طنز پردار و برنامه‌ساز معروف رادیو ایران، در مجموعه خاطرات خود از جمع هنرمندان که در کتابی با عنوان «خاطراتی از هنرمندان» به‌چاپ رسیده، درباره ضبط ترانۀ «مرا ببوس» مى‌نویسد: «. . . یک‌روز كه اعضاى اركستر بزرگ رادیو در استودیو شماره 8 جمع شده بودند و انتظار روح‌الله خالقى را مى‌كشیدند، حسن گلنراقى به دیدار پرویز یاحقى آمد. حسن فرزند یكى از تجار معتبر بازار بود كه با اكثر هنرمندان دوستى و رفاقت داشت. . . او را به استودیو راهنمایى مى‌كنند، در آنجا پرویز یاحقى با ویولن، و یكى از نوازندگان با پیانو مشغول نواختن آهنگ «مرا ببوس» بودند.
پرویز كه چشمش به گلنراقی می‌افتد، می‌گوید: به این آهنگ گوش بده! گلنراقی‌ یكى دو بار به آهنگ گوش می‌دهد و آن را زیر لب زمزمه می‌كند، و در این ضمن مسئول ضبط برنامه موسیقی كه پشت دستگاه نشسته بود، دستگاه را به راه می‌اندازد و این قطعه را بی‌آنكه كسی متوجه شود، ضبط می‌كند. . . »
[خاطراتی از هنرمندن، پرویز خطیبی، به کوشش فیروزه خطیبی، صفحۀ 77]

از چگونگی ضبط این ترانه، در کتاب خاطرات هنری «اسماعیل نواب صفا» ترانه‌سرای معاصر، که با نام «قصۀ شمع» انتشار یافته روایت دیگری می‌خوانیم. او به نقل از «عباس فروتن» که در سال 1336، تنظیم برنامۀ «شما و رادیو» را که روزهای جمعه از رادیو پخش می‌شد؛ به عهده داشت می‌نویسد:
«. . . روزی آقای «مهدی سهیلی» که با آقای «گلنراقی» دوست بود، ایشان را نزد من آورد و اظهار داشت، آهنگ جالبی آقای «مجید وفادار» ساخته که شعر آن از آقای «حیدر رقابی» می‌باشد و آقای «گلنراقی» آنرا به‌خوبی اجرا می‌کند، وقتی آن را خواندند، متوجه شدم که کار تازه و بسیار جالبی است و برای پخش در برنامه «شما و رادیو» خیلی تناسب دارد. آقای «وفادار» حضور نداشت. ولی آقایان «مشیرهمایون» و «پرویز یاحقی» حاضر بودند. پس از تمرین، آقای «گلنراقی» همراه با پیانوی «مشیرهمایون»، و ویولن«یاحقی» برای نخستین بار اجرا کرد و روز جمعه از رادیو پخش شد و مورد استقبال فراوان قرار گرفت. . .»
[قصۀ شمع، خاطرات هنری اسماعیل نواب صفا، صفحۀ 105]

باری، ترانۀ «مرا ببوس» با صدای «گلنراقی»، ضبط و اجرائی دوباره نشد. هر چه بود و هست، همه از همان نسخه‌ای است که در استودیوی شماره 8 رادیو ایران، در میدان ارک تهران ضبط شده. «مرا ببوس» با همان شکل و کیفیت، هنوز هم محبوب‌ترین آهنگ جوانان دهۀ چهل و پنجاه به‌شمار می‌رود.

در همان ایام، مردمان گفتند و باور کردند که شعر این ترانۀ غمگین و درعین حال شورانگیز را سرهنگ ژاندارمرى «عزت الله سیامک»، از رهبران سازمان نظامی حزب توده ایران، پیش از اعدام در27 مهر ماه 1333 در زندان و در وصف سرنوشت غم‌انگیز افسرانی که اعدام می‌شدند، سروده است. عده‌ای نیز بر این تصور بودند که این ترانه را سرهنگ دوم توپخانه «محمدعلى مبشری» عضو دیگری از رهبری این سازمان، در وصف «سرهنگ سیامک» در آخرین دیدار خود با دخترش در شب قبل از اعدام سروده است.
گرچه بعدها «گلنراقی» خوانندۀ این ترانه، در مصاحبه‌ای با «ایرج طیبی» در مجلۀ «روشنفکر»، در پی تکذیب این موضوع، برای اولین بار اعلام کرد که شاعر این ترانه دکتر «حیدر رقابی»از استادان رشتۀ ادبیات دانشگاه تهران است، اما آن باور هنوز هم با بسیاری از ما هست و ای بسا که خواهد ماند.

سرایندۀ شعر ترانۀ «مرا ببوس» که بود؟

خلق به بانگ «مرا ببوس» تو برخاست
شهر به ساز «مرا ببوس» تو رقصید
هر که به هر کس رسید نام تو پرسید
هر که دلی داشت بوسه داد و ببوسید

آن‌چنان که از زندگی دیگر شاعران معاصر نوشته‌اند و خوانده و می‌دانیم، از زندگی «حیدر رقابی» متخلص به «هاله»، اطلاعات و جزئیات چندانی در دسترس عموم نیست. آنچه که بنا به مکتوبات موجود مسلم است، این است که او از نظر گرایش و بینش سیاسی، فردی ملی‌گرا و در عین‌حال فعال بوده.
در خواندن تعریفی که «بیژن ترقی» از «حیدر رقابی» دارد، نوع فعالیت سیاسی او را بیشتر به شکل «به‌هم ریختن بساط مخالفین»، و «به دفعات مکرر، مجروح و راهی بیمارستان شدن» می‌بینیم.

«بیژن ترقى» دربارۀ نسبت خود با «حیدر رقابى» می‌گوید: «ما دو كودك هم‌سن و سال بودیم كه از آغاز طفولیت اكثرا در خانۀ پدربزرگ، یكدیگر را ملاقات می‌كردیم. مادرانمان دخترعمو بودند. . . او از آنجا كه طبعى حماسى و مبارزه‌جو داشت، به‌زودى در ردیف طرفداران «دكتر مصدق» و «حزب جبهه ملى» درآمد. [. . .] او جوانى شجاع و رشید و موجودى پاک و بى‌شائبه بود، چنان كه بارها به علت احساسات تند، یكه و تنها درصدد به‌هم ریختن بساط مخالفین برمى‌آمد. به‌همین جهت به دفعات مكرر، مجروح و خونین راهى بیمارستان مى‌شد، ولى دست از مبارزه نمى‌كشید. بالاخره با بروز وقایع 28 مرداد از آنجا كه در جست‌وجو و دستگیرى او بودند، به ناگزیر ما او را از تهران دور كرده، در حالى كه بیش از ۲۰ سال نداشت مخفیانه راهى كشور آلمان شد.»

در کارنامۀ فعالیت‌های هنری او به مجموعه اشعار «آسمان اشک» برمی‌خوریم که اول بار در سال 1329، [سه سالی قبل از وقوع شروع اعدام افسران سازمان نظامی حزب توده] و توسط «انتشارات امیرکبیر» چاپ و منتشر شد.
از «عبدالرحیم جعفرى»، مدیر وقت «انتشارات امیركبیر» و ناشر كتاب نقل است که: «اوایل سال 1329 در كوران مبارزات مردم و دولت و احزاب چپ و راست، با جوان پرشورى آشنا شدم به نام «حیدرعلى رقابى» که از خویشان «بیژن ترقى» مدیر «كتابفروشى خیام» بود. ملی‌گرایى بود شوریده و شیفته دكتر «محمد مصدق». جوانى بود فروتن و مومن و معتقد، و در مبارزات ملى سخت فعال.
دفتر شعرى داشت كه آن را در هزار نسخه به نام «آسمان اشك» چاپ كردم. در این دفتر قطعه شعرى بود با عنوان «مرا ببوس» كه بعد ها «مجید وفادار»، ویولنیست معروف براى این شعر آهنگى ساخت. اجرای این ترانه از رادیو ایران اقبال عام یافت، و برحسب خواهش شنوندگان به دفعات از رادیو ایران پخش شد.»

«ناصر انقطاع» در معرفی خود از «حیدر رقابی» می‌نویسد: « . . . او در سال 1334 از ایران رفت و در کشور آمریکا سرگرم تحصیل در دانشگاه کلمبیا شد و در رشتۀ «حقوق بین‌الملل» از این مرکز عملی لیسانس و فوق‌لیسانس خود را گرفت. ولی چون دست از ستیز با رژیم پس از 28 مرداد برنمی‌داشت، با سفارت ایران در آمریکا درگیر شد و زمانی که کارشکنی‌های سفارت عرصه را بر او تنگ کرد، به‌ناچار به «آلمان» رفت و دورۀ دکترای فلسفه را در دانشگاه برلین گذرانید. و در برلین هم خاموش نماند و «سازمان دانشجویان ملی» را پایه‌ریزی و هفته‌نامه‌ای به‌نام «پیشوا» را منتشر کرد. (این پیش‌نامی بود که دکتر «حسین فاطمی» به «مصدق» داده بود.
پایان‌نامه‌ای را که «رقابی» برای گذرانیدن آزمایش دکترای خود نوشت «مکتب انقلابی ملت‌ها» نام داشت و در آن پیش‌بینی کرده بود که سرانجام دو آلمان خاوری و باختری دوباره به‌هم خواهند پیوست. «ویلی برانت» صدراعظم آلمان، این پایان‌نامه را به‌صورت کتابی با هزینۀ خود چاپ کرد. . .
دکتر «حیدر رقابی» سپس از آلمان، دوباره به آمریکا بازگشت و در دانشگاه‌های این کشور با سمت استادی به تدریس «حقوق بین‌الملل» پرداخت.

«حیدر رقابی» پس از انقلاب بهمن 1357، بعد از بیست و چهار سال دوری از میهن، با این امید که بتواند خدمات سیاسی و اجتماعی‌اش را از سر بگیرد، به ایران بازمی‌گردد. ولی چندان توجهی به او نمی‌شود و به‌ناچار دوباره به آمریکا برمی‌گردد. ده سال بعد از این بازگشت، به بیماری سرطان طحال در بیمارستانی در کالیفرنیا بستری می‌شود. با وخامت حالش، و با توسل به برادرش «جهانگیر رقابی»، در آخرین روزهای زندگی دوباره به ایران بازمی‌گردد، و 19 آذر ماه سال 1367 در تهران، رخت از جهان برمی‌چیند.
او در گورستان «ابن بابویه» در شهر ری دفن است و از آنجایی که هرگز ازدواج نکرد و زندگی زناشوئی نداشت، از خود بازمانده‌ای ندارد. [«پنجاه سال تاریخ با پان‌ایرانیست‌ها، آرمان‌خواهان و آرمان فروشان» نوشتۀ ناصر انقطاع.]

«حسن گلنراقی» و ترانۀ «مرا ببوس»

در همه عالم کسی به یاد ندارد
نغمه‌سرائی که یک ترانه بخواند
تنها با یک ترانه، در همۀ عمر
نامش این‌گونه جاودانه بماند

حرفۀ «حیدر رقابی» ترانه‌سرائی نبود. گو اینکه بر مبنای یکی از سروده‌های او آن ترانۀ معروف ساخته شد. و «حسن گلنراقی» خواننده‌ای رسمی نبود و نشد. گرچه ترانۀ «مرا ببوس»، فقط با صدای اوست که به دل می‌نشیند و جاودانه شده.

«حسن گلنراقی» در سال 1300 خورشیدی در کوچۀ آبشار خیابان ری در تهران به‌دنیا آمد. بعد از تحصیلات متوسطه، به کار پدری خود که خرید و فروش بلور و چینی عتیقه بود پرداخت. نوشته‌اند که او کم‌کم در رشتۀ عتیقه‌شناسی کارشناسی ارزنده شد و دست ‌اندر کاران این رشته نظر او را قبول داشتند. در کار و کاسبی قانع و درست‌کار بود و تا آخر عمر مورد احترام بازرگانان و صنف بلور و چینی بود.

اگر بخواهیم از چگونگی علاقه‌مندی او به بازخوانی ترانۀ «مراببوس» بگوئیم، اول باید از «پروانه» گفته باشیم که قبلا و اول بار این ترانه را برای استفاده در فیلمی سینمایی اجرا کرد.

«پرویز خطیبی» در صفحۀ 76 از کتاب «خاطراتی از هنرمندان» در بارۀ این خواننده نوشته:
«. . . «پروانه»، خواننده‌ای بود از آذربایجان که صدائی گرم و مطبوع داشت. آهنگ معروف افغانی «آن بام بلند که می‌بینی بام من است» را او سر زبان‌ها انداخت و برای مدتی جزو نامداران آواز آن زمان بود. «مجید وفادار» بهترین آهنگ‌هایش را در اختیار پروانه گذاشت. از جمله شعر و آهنگ «مرا ببوس» که هیچ‌کس را را نگرفت و صدائی به تحسین بلند نشد و آهنگ با آن زیبائی و تازگی می‌رفت تا بپوسد و خاک شود. . .»

آنچه که او روی آهنگ «مجید وفادار»، خوانده، در واقع یک بند، و در اصل همان شعر «مرا ببوس» چاپ شده در کتاب «آسمان اشک» سروده «حیدر رقابی» است.
آهنگ ترانۀ «مرا ببوس» برای موسیقی متن فیلم «اتهام» ساخته «شاپور یاسمی» كه در اردیبهشت ماه سال 1335 روی پرده رفت، ساخته شد.

«مجید وفادار» آهنگساز این ترانه، در مصاحبه‌ای که در شماره 1418 هفته‌نامه «تهران مصور» به تاریخ 11 آذر ماه 1349 به‌چاپ رسیده، می‌گوید:
«. . . در این دوره من گاه‌گاهی برای فیلم‌ها هم، آهنگ می‌ساختم. یادم می‌آید یکی از این فیلم‌ها «اتهام» نام داشت. تهیه‌کنندگان فیلم از من یک آهنگ نو خواستند، و من برای این فیلم، آهنگی ساختم که بعدها به‌نام «مرا ببوس» معروف شد. . . به‌یاد می‌آورم روزهایی را که این آهنگ سر زبان‌ها افتاده بود و داستان‌هایی را که برای آن ساخته بودند. . . این آهنگ شاید نقطه عطف موسیقی جاز ایران بود. چرا که بعد از آن خواننده‌های دیگری به رادیو آمدند، و موسیقی جاز نضج پیدا کرد. . .»

ترانۀ «مرا ببوس» در یکی از صحنه‌های فیلم با صدای «پروانه»، و با لب‌خوانی «ژاله علو» خوانده می‌شود در آن فیلم «ژاله علو» نقش زنی را داشت كه شوهر سابقش را به سزای خیانتی که به او کرده رسانده، و حالا پس از ماجراهای بعدی عاقبت خود را به پلیس معرفی كرده است. در صحنه‌ای كه زن با دختر كوچك خود وداع می‌كند و به سوی زندان و مجازات روانه می‌شود، این ترانه را می‌خواند.

از «ژاله علو» بازیگر نقش زن در این فیلم، نقل است که:« خانم پروانه خواننده ترک‌زبانی بود که آن روزها با ترانه «آن بام بلند» معروف شد، و در فیلم «اتهام» که من به اتفاق «ناصر ملک‌مطیعی» در آن ایفای نقش می‌کردم، به جای من خواند. من در شب جدایی با دخترم کوچکم این ترانه را در متن فیلم لب‌خوانی می‌کردم. . .»

فیلم «اتهام» در خرداد ماه سال 1335، روی اکران می‌رود. جدا از قصه مردم‌پسند فیلم، آهنگ و شعری که در صحنۀ وداع مادر با خود اجرا می‌شود، به دل‌ها می‌نشیند.
اما این تمام ماجرا نیست. ترانۀ «مرا ببوس» با صدای «حسن گلنراقی» خود حکایت دیگری دارد که گرچه کمتر گفته شده، ولی در جای خود بسیار خواندنی و روشنگر است.

«پوران وفادار» برادر زادۀ «مجید وفادار»، که دستی در موسیقی داشت و یکی دو سالی نیز با نام هنری «فیروزه» از خوانندگان رادیو بود، درباره خاطرات خود از ترانۀ «مرا ببوس»می‌گوید: «هاله [حیدر رقابی] شاعر این ترانه، به دلیل فعالیت‌های سیاسی و طرفداری از ملی‌گراها تحت تعقیب بود و می‌خواست از کشور خارج شود. عمویم شعر نیمه‌کاره‌ای از او داشت که می‌خواست برایش آهنگی بسازد. [منظور همان یک بندی شعری است که «پروانه» برای فیلم خوانده] شبی که به دیدار عمویم آمده بود تا خداحافظی کند، عمویم او را به داخل خانه می‌کشاند و از او می‌خواهد که این ترانۀ نیمه‌کاره را تمام کند. او هم که تحت جدایی از نامزدش و وطنش بود این ترانه را به تمام می‌کند. اما دیگر آن شب نمی‌تواند تهران را ترک کند و شب را همانجا می‌گذراند. هفته بعد با کمک دوستان و خانواده از تهران خارج، و به سمت آلمان حرکت می‌کند.»

در بارۀ این دیدار شبانه و خداحافظی شتابزده، روایت دیگری به نقل از «بیژن وفادار» پسر «مجید وفادار» که خود شاهد و ناظر بر آن بوده و «نواب صفا» آن را عینا در کتاب خاطرات هنری خود آورده:
«. . . بعد از وقایع بیست و هشتم مرداد، به آقای «رقابی» بیست و چهار ساعت مهلت داده بودند که از ایران خارج شود. ایشان عضو جبهۀ ملی بود و در دبیرستان دارالفنون تحصیل می‌کرد و سنی در حدود بیست سال داشت.
روزی ساعت سه و نیم بعد از ظهر برای خداحافظی به خانۀ ما آمدند. وقتی برای تودیع، دست در گردن یکدیگر انداختند، پدرم به آقای «رقابی» گفت: با شما کار دارم.
به اتاقی رفتند و صدای ویولن پدرم که آهنگی را به‌تدریج می‌نواخت، شنیده می‌شد. در حدود سه‌ربع ساعت این دیدار طول کشید. معلوم شد که پدر قطعات آهنگ را می‌نوازد و آقای «رقابی» سیلاب برمی‌دارد. شعر قسمت اول آهنگ را شاعر ساخته بود [همان یک بندی که «پروانه» برای فیلم خوانده] و چون برای رفتن شتاب داشت، وقت رفتن تعهد کرد که من پیش از مسافرت شعر را تمام می‌کنم و منزل ما را ترک کرد. در حدود ساعت ده شب بود که تلفن کردند و بقیۀ شعر را تلفنی برای من گفتند و نوشتم و به پدرم دادم و آقای «رقابی» به آمریکا رفت. . .»
[صفحه 10 ، کتاب قصه شمع، خاطرات هنری نواب صفا]

حقیقت و خاطره

یاد تو در خاطرم همیشه شکفته‌ست
کودک من با «مرا ببوس» تو خفته‌ست
ملت من با «مرا ببوس» تو بیدار
خاطره‌ها در ترانۀ تو نهفته است

یکی از محسنات «یاد نگاری» و «خاطره‌نویسی» آن است که بعدها با جمع و فراهم کردن آنها می‌توان رخداد واقعه‌ای را هم از چند منظر متفاوت، و هم در ترتیب و توالی وقوع آن اتفاق دید و بررسی کرد.
از وجود یادداشت‌های موجودی که در بارۀ سابقه ترانۀ «مراببوس» در دست هست حتی امروز می‌توان دانست که «حیدر رقابی» در فاصلۀ زمانی بین دیدارش با «مجید وفادار» تا ساعت تکمیل ادامۀ شعر ترانۀ «مرا ببوس» کجا بوده و در چه حال و هوایی به سر برده!

از خواندن این روایت‌ها به نظر می‌رسد «حیدر رقابی» جوان به ذوق و طبعی که داشته، مجموعه‌ای از سروده‌های خود را با عنوان «آسمان اشک» در «انتشارات امیرکبیر» به‌چاپ می‌رساند [سال 1329]. سروده‌ای با نام «مرا ببوس» در این دفتر شعر هست که مورد توجه آهنگ‌ساز معروف آن دوران «مجید وفادار» قرار می‌گیرد. او در سفارشی که از «شاپور یاسمی» برای ساختن موسیقی فیلم «اتهام» گرفته، آهنگی بر این قطعه می‌گذارد و آن را در صحنۀ وداع مادر از دخترش، با صدای «پروانه» استفاده می‌کنند.
در جایی اشاره‌ای به اینکه «حیدر رقابی» خود از این موضوع اطلاع داشته باشد، و یا اینکه از طرف کارگردان فیلم و آهنگ‌ساز، اجازۀ این استفاده از شعر چاپ شدۀ او را خواسته و گرفته باشند، نوشته یا گفته نشده.
از قرار معلوم «حیدر رقابی» جوانی با شور انقلابی و سخت فعال در مسائل و اتفاقات سیاسی آن سال‌ها، فرصت رسیدگی و یا در مرام و نگرش سیاسی ـ اجتماعی او جایی برای پرداختن به این مقوله وجود نداشته. ولی چرخ چنان گردیده که حالا او باید به‌ناچار از کشور خارج شود [سال 1332 سه سالی بعد از چاپ کتاب]. فیلم مراحل پایانی خود را می‌گذراند و قرار است که دو سال بعد، خرداد سال [1335] به نمایش عمومی در بیاید.
درهم ریختگی و آشفته‌بازار ایام بعد از کودتا، آنقدر بوده که کسی به اجرای صحیح قانون مولف و ناشر وقعی نگذارد و نگران پیگیری قانونی سراینده شعر یا ناشر از استفاده آن سروده در این فیلم نباشد. (تازه اگر چنین قانونی در آن سال‌های وجود داشت و سرایندۀ آن به لحاظ جرم سیاسی! تحت تعقیب نمی‌بود) ولی جایی در این چرخۀ، وجدان هنری ـ انسانی «مجید وفادار» دخیل بوده تا به هر شکل و صورتی که بر ما معلوم نیست، به «حیدر رقابی» جوان و تحت تعقیب برسد و برساند که حتما او را ببیند.

با کنار هم گذاشتن روایت‌هایی که از این دیدار شتابزده و فوری، و تقریبا نیمه‌پنهان حاصل می‌شود، می‌توان حدس زد که در آن خلوت سه‌ربع ساعته! «مجید وفادار» آهنگ‌ساز، به «حیدر رقابی» گفته که: «ما از این شعر چاپ شدۀ شما استفاده کرده‌ایم و چون هنوز فیلم اکران نشده، شما آن را نشنیده و خبر ندارید.» بعد ویلون را برداشته و ملودی آهنگی که ساخته را برای شاعر نواخته. و بعد اینکه: «چه خوب می‌شد اگر شما بر همین تم و مولودی، می توانستید بقیۀ این شعر را هم بگوئید تا در جای خود به عنوان کاری مستقل ارائه شود.»
شاعر بیست سالۀ جوان و ملتهب که «حیدر رقابی» باشد هم البته در موقعیتی نبوده که همانجا بتواند کار را تمام کند. و چون برای رفتن شتاب داشته، پس «سیلاب»‌ها را برداشته و می‌رود با قول اینکه قبل از خارج شدن از ایران، آن را تمام کند.

و اما اینکه چگونه این ترانه با صدای «حسن گلنراقی» خوانده و پخش می‌شود، مسئله‌ای است که در عین سادگی، باز به دست و قلم دوستان دور و نزدیک ـ شاید به حرمت دوستی و یا حفظ نام «حسن گلنراقی» که خواسته بود یک‌بار و برای همیشه، پاسخی به ذوق و میل خواندن خود داده باشد ـ و یا به‌هر دلیل و نیت دیگر، به ماجرایی پیچیده و مرموز، و در نهایت به تاریخ ترانه‌ای تحریف شده و مخدوش تبدیل شده است.

قبلا به نقل از «بیژن وفادار» پسر «مجید وفادار» در کتاب خاطرات هنری «اسماعیل نواب‌صفا» خواندیم که چگونه «حیدر رقابی» به دیدار پدر می‌آید و آن دو در خلوتی سه‌ربع ساعته، به توافق ساختن ادامه آن شعر و آهنگ می‌رسند و همان‌شب حدود ساعت ده، «رقابی» تلفنی ادامۀ شعر را می‌خواند و «بیژن» خود آن را یادداشت می‌کند و به پدر می‌دهد. «مجید وفادار» بر مبنای بندهای تازه سروده شده، شروع به ساختن دنبالۀ آهنگی که قبلا برای فیلم «اتهام» تهیه کرده می‌کند. در ادامه همین نقل و در همان کتاب، باز می‌خوانیم:

«. . . من و «پوران» دختر عمویم، [پوران وفادار، دختر حمید وفادار] شعر و آهنگ را یاد گرفته بودیم. «پوران» در فراگیری آهنگ، استعداد عجیبی داشت و این امر را به‌خوبی و به‌زودی فرا گرفته بود. دیگر پدرم از سرگذشت اجرای آن بی‌خبر بود و قصدش این بود که اجرای آن را بر عهدۀ خوانندۀ مناسبی بگذارد. تا اینکه روز جمعه‌ای ناگهان شنیدیم که آهنگ «مرا ببوس» را خواننده‌ای به‌نام آقای «گلنراقی» با ویولن آقای «یاحقی» و پیانوی «مشیرهمایون» اجرا می‌کند. پدرم متحیر، از من پرسید: شما این شعر و آهنگ را برای کسی خوانده‌اید؟ گفتم نه. بعد معلوم شد «پوران» دختر عمو «حمید» آن‌را در یک مهمانی خصوصی خوانده و صاحب‌خانه، بدون اینکه قصدش را به او بگوید، شعر را می‌گیرد. ولی اینکه چگونه به‌دست مرحوم «گلنراقی» رسیده بی‌خبرم. . .» [صفحۀ 104 و 105 کتاب قصۀ شمع، خاطرات هنری اسماعیل نواب‌صفا]

گفتیم که فیلم «اتهام» در خرداد ماه سال 1335، به نمایش عمومی در آمد. اما ترانۀ «مرا ببوس» با صدای «پروانه» در آن فیلم، چندان مطرح نشد. اما نوشته‌اند که «آهنگ و شعرش بسیار مورد توجه موسیقی‌دان‌ها، و از آن‌جمله «پرویز یاحقی» قرار گرفت. «پوران وفادار» با اشاره به همین موضوع، در روایت خود از چگونگی اجرای این ترانه با صدای «حسن گلنراقی» می‌گوید:
«. . . حدود یک‌سال بعد از اکران فیلم، این ترانه از رادیو با صدای «گلنراقی» پخش شد. که در واقع به‌نوعی من مسبب آن بودم. وقتی عمو «مجید» ادامۀ آن آهنگ را می‌ساخت، من هم با قطعه‌ها می‌خواندم. و چون خواننده بودم، گاهی آن را اینجا و آنجا هم زمزمه می‌کردم.
یک‌روز در یک میهمانی خصوصی که آقای «گلنراقی» هم آنجا حضور داشت، به اصرار دوستان این ترانه را خواندم. آن‌شب چند بار به خواست حاضران این ترانه اجرا شد. «گلنراقی» هم از آن خیلی استقبال کرد.
فردای آن روز، خانم صاحب‌خانه پیش من آمد و به اصرار شعر «مرا ببوس» را خواست. هر چه گفتم که این شعر هنوز جایی خوانده نشده، و من نمی‌توانم آن را بدون اجازه به شما بدهم قبول نکرد، و دلیل آورد که ما که خواننده نیستیم، فقط می‌خواهیم شعر را داشته باشیم. من هم شعر را دادم.
همان جمعه داشتم رادیو گوش می‌دادم که شنیدم مجری رادیو می گوید: ترانه‌ای پخش می‌کنیم، و نام شاعر و آهنگ‌ساز آن را به مسابقه می‌گذاریم. وقتی «گلنراقی» شروع کرد به خواندن، سر جایم خشک شدم. نمی‌دانید چه حالی شدم، چون نمی‌دانستم جواب عمویم را چه بدهم.؟!
بعد از تمام شدن ترانه عمویم زنگ زد و پرسید که تو این کار را به کسی دادی.؟ من انکار کردم.
اما هفته بعد آن، اسم «گلنراقی» که خواننده آن بود فاش شد. او هم در مصاحبه‌ای که در «اطلاعات هفتگی» انجام داده بود، گفت که این ترانه را برادر زاده آقای «وفادار» به من داده است. عمویم خیلی از دستم ناراحت شد و گفت که دیگر هیچ کاری را به من نشان نخواهد داد. . .»

دنبالۀ ماجرا را هم که قبلا نوشته‌ایم و همه می‌دانیم. یک‌سالی است که فیلم «اتهام» اکران شده. شعر و آهنگ آن مورد توجه آهنگ‌سازان، از جمله «پرویز یاحقی» قرار گرفته.
«گلنراقی» که مراودت و مجالستی هم با اهل موسیقی دارد، از سر اتفاق، شعر کامل این ترانه را به‌دست آورده. با رفاقتی که از قدیم نیز با «پرویز یاحقی» داشته، قرار می‌گذارند آن را ضبط کنند. آن ایام مسلما استودیوهای خصوصی ضبط صدا وجود نداشته. تنها امکان موجود، استفاده از تجهیزات فنی استودیوی رادیو تهران در میدان ارک، و نوازندگان آنجا بوده.
وجه مشترک «پرویز یاحقی» با «مجید وفادار» البته در نواختن ساز ویلون است و رفت و آمدی که به‌عنوان آهنگ‌ساز به اداره و ساختمان رادیو دارند. پس عشق آواز خواندن «گلنراقی» و وسوسۀ انجام این تجربه، و علاقۀ «پرویز یاحقی» به این شعر و آهنگ، و شرایط مساعدی که برای استفاده از امکانات استودیو و رادیو داشته، دست به‌دست هم می‌دهند تا ما امروز دو روایت از جلسۀ ضبط این ترانه را بخوانیم و خودمان تشخیص بدهیم که کدامشان درست‌تر است!

«حسن گلنراقی» در پایان عمر خود، گرفتار بیماری فراموشى [آلزایمر] و تومور مغزى شد، و به‌رغم تلاش پزشكان، در مهر ماه سال 1372 در تهران درگذشت و در گورستان قدیمی «امامزاده طاهر» واقع در «مهرشهر کرج» به خاک سپرده شد.
«گلنراقى» نیز مانند «حیدر رقابی» سرایندۀ ترانۀ «مرا ببوس»، هرگز ازدواج نكرد. بخشى از اموال او، از جمله ساختمان اهدایی او در ابتدای خیابان «بهار شیراز» منشعب از میدان «هفتم تیر»، به صورت موقوفه در اختیار آسایشگاه معلولین و سالمندان كهریزک قرار گرفت.

روی تو را بوسه داده‌ایم چه بسیار
خاک تو را بوسه می‌دهیم دگر بار
ما همگی «سوی سرنوشت» روانیم
زود رسیدی، برو، «خدات نگهدار»

گفته می‌شود تا امروز و در عصر ما دو ترانه ـ سرود وجود دارد که بیش از هر آهنگ و سرود دیگری در جهان خوانده و شنیده شده. اول آن بخش از سمفونی شماره 9 بتهوون است که سروده‌ای از «شیلر» شاعر آلمانی به نام «انسان‌ها» به صورت آواز جمعی یا کر می‌خوانند، و دوم سرود «انترناسیونال» است که با روز جهانی کارگر در اولین روز ماه می عجین شده.
این سرود به بیشتر زبان‌های دنیا ترجمه شده. نکتۀ قابل توجه‌ای که در برگردان این سروده وجود دارد این است که در تمامی ترجمه‌ها نه تنها معانی جمله‌های به کار رفته در آن همسان و با هم یکی‌ست، بلکه مفاهیم در قالب سیلاب‌های سرود هم‌خوان و بر یک قرار هستند. به این معنا که اگر گروهی متشکل از چندین نفر با چند زبان مختلف این سرود را همزمان با هم، ولی به زبان رسمی خودشان به شکل کر بخوانند، برای کسی که می‌شنود اجرایی یک‌دست و واحد جلوه خواهد کرد. اما راستی این سرود در اصل به چه زبانی سروده شده است؟ مناسبت آن چه بوده و خالق آن کیست؟ گرچه امروزه به دلیل توسعۀ ماشینی و مکانیزه شدن کارخانجات تولیدی و صنتعی، رشد نرخ بیکاری در جهان چنان افزایش یافته که دیگر شعار اصلی روز جهانی کارگر، یعنی «کارگران جهان متحد شوید!» کم‌رنگ می‌نماید، ولی به حرمت خون‌های گرمی که صرف زمزمۀ این سرود کارگری به خاک ریخته شده، و یاد آنهایی که جرم به سیاه‌چال کشیدن و زندان نشستن‌شان فقط خواندن این سرود بوده و هست، مختصری در معرفی و تاریخچۀ «سرود انترناسیول» و کمی هم در سابقۀ «روز جهانی کارگر» را اینجا می‌آوریم.

«سرود انترسیونال» در اصل به زبان فرانسه و توسط «اوژن پوتیه» [Eugén Pottier] سروده شده. . او در خانواده‌ای فقیر تولد یافت و تمام عمر خود را در فقر گذراند. شغل نخست او کارگر بسته‌بند، و بعدها به‌عنوان قالب‌ریز امرار معاش می‌کرد.
در روزهای تشکیل کمون پاریس در سال 1871 میلادی «اوژن پوتیه» به عضویت کمون انتخاب شد، ولی بعد از یورش پلیس فرانسه در 18 مارش آن سال و سقوط کمون، «پوتیه» مجبور شد به تبعید اول به انگستان و از آنجا به آمریکا برود. شعر مشهور «انترناسیونال» را او در ژوئن سال 1871میلادی و در فردای شکست خونین ماه مه آن سال سرود. «پوتیه» در سال 1880 میلادی به فرانسه بازگشت. نخستین دفتر اشعار او در سال 1884، و دومین جلد آن تحت عنوان «ترانه‌های انقلابی» در سال 1887 به‌چاپ رسید. او سه سال بعد از چاپ این دفتر، در هشتم نوامبر سال 1887 در فقر و تنگدستی در پاریس درگذشت. «پواتیه» در گورستان پرلاشز، و در محل دفن کمونارهای اعدامی به‌خاک سپرده شد. در ماه ژوئن سال 1888 میلادی، شش ماه بعد از مرگ «اوژن پوتیه» سرایندۀ این شعر، «پی‌یر دوژیته» [Pierre Degeyter] که او نیز کارگر بود، با دستگاه ارگ بسیار ساده‌ای که در خانه داشت ریتم و آهنگی بر این شعر گذاشت که «سرود انترناسیونال» نام گرفت. از ویژگی‌های این آهنگ و سرود یکی هم آن است که برای اجرای آن نیازی به حضور نوازندگان و نواختن آلات و ادوات موسیقی نیست و همگان و ترجیحا در شکل گروهی آن می‌توانند این سرود را بخوانند. ماه بعد از خلق آهنگ این سرود، در ژوئیه سال 1888 میلادی در یک گردهمایی از سوی روزنامه‌فروشان شهر «لیل» در فرانسه، نخسین اجرای کر «سرود انترناسیونال» به رهبری «پی‌یر دوژیته» انجام و از آن پس، سرود پرولتاریا و کارگران همۀ کشورها شد.

«سرود انترناسیونال» به تمامی زبان‌های اروپایی و غیر اروپایی ترجمه شده. شعر این سرود به زبان فارسی توسط «ابوالقاسم لاهوتی» ترجمه شد. اجرایی که از این سرود به زبان فارسی موجود است، بر مبنای ترجمه‌ای است که «ابوالقاسم لاهوتی» انجام داده.
برخیز، ای داغ لعنت‌خورده،
دنیای فقر و بندگی!
جوشیده خاطر ما را برده
به جنگ مرگ و زندگی.
باید ار ریشه براندازیم
کهنه جهان جور و بند،
آنگه نوین جهانی سازیم،
هیچ‌بودگان هر جیز گردند. روز قطعی جدال است،
آخرین رزم ما.
انترناسیونال است
نجات انسانها. بر ما نبخشد فتح و شادی
خدا، نه شاه، نه قهرمان.
با دست خود گیریم آزادی
در پیکارهای بی‌امان.
تا ظلم را از عالم بروبیم،
نعمت خود آریم به‌دست،
دمیم آتش را و بکوبیم
تا وقتی که آهن گرم است. روز قطعی جدال است،
آخرین رزم ما.
انترناسیونال است
نجات انسانها. تنها ما تودۀ جهانی،
اردوی بی‌شمار کار،
داریم حقوق جهانبانی،
نه که خونخواران غدار.
غرد وقتی رعد مرگ‌آور
بر رهزنان و دژخیمان،
در ابن عالم بر ما سراسر
تابد خورشید نورافشان. روز قطعی جدال است،
آخرین رزم ما.
انترناسیونال است
نجات انسانها. [دیوان ابوالقاسم لاهوتی، ادارۀ نشریات به زبان‌های خارجی مسکو، تاریخ انتشار 1975/1/15، صفحۀ 413 تا 415]

از شعر «انترناسیونال» ترجمۀ دیگری هم از «احمد شاملو» هست که در شماره 33 «کتاب جمعه» [ویژه‌نامۀ روز اول ماه مه]، به تاریخ 11 اردیبهشت ماه سال 1359 خورشیدی به چاپ رسیده. برگردان «شاملو» از متن فرانسه این سروده انجام شده است.
برخیزید، دوزخیان زمین!
برخیزید، زنجیریان گرسنگی!
عقل از دهانۀ آتشفشان خویش تندر وار می‌غرد
اینک! فورانِ نهائی‌ست این.
بساط گذشته بروبیم،
به‌پا خیزید! خیل بردگان، به‌پا خیزید!
جهان از بنیاد دیگرگون می‌شود
هیچیم کنون، «همه» گردیم!
نبرد نهائی‌ست این. به‌هم گرد آئیم
و فردا «بین‌الملل»
طریق بشری خواهد شد.
رهانندۀ برتری در کار نیست،
نه آسمان، نه قیصر، نه خطیب.
خود به رهائی خویش برخیزیم، ای تولید گران!
رستگاری مشترک را برپا داریم!
تا راهزن، آنچه را که ربوده رها کند،
تا روح از بند رهائی یابد،
خود به کورۀ خویش بردمیم
و آهن را گرماگرم بکوبیم!
نبرد نهائی‌ست این.
به‌هم گرد آئیم
و فردا «بین‌الملل»
طریق بشری خواهد شد.
کارگران، برزگران
فرقۀ عظیم زحمتکشانیم ما جهان جز از آن آدمیان نیست
مسکن بی‌مصرفان جای دیگری است.
تا کی از شیرۀ جان ما بنوشند؟
اما، امروز و فردا،
چندان که غرابان و کرکسان نابود شوند
آفتاب، جاودانه خواهد درخشید.
نبرد نهائی‌ست این.
طریق بشری خواهد شد.

مهرداد فلاح‌ از جمله‌ شاعرانی‌ است‌ که‌ با به‌ میان‌ آمدن‌ عنوان‌ شعر دهه‌ هفتاد نامش‌ به‌ میان‌ می‌آید. فلاح‌ متولد سال‌ ۱۳۳۹ در لاهیجان‌ است. اولین‌ مجموعه‌ شعر او که‌ در سال‌ ۱۳۶۳ منتشر شد کار مشترک‌ او بود با جعفر خادم، دومین‌ مجموعه‌ فلاح‌ با نام‌ “بهترین‌ انتظار” در سال‌ ۱۳۷۱ انتشار یافت. اما مهرداد فلاح‌ با دو مجموعه‌ی‌ شعر “چهار دهان‌ و یک‌ نگاه” و “دارم‌ دوباره‌ کلاغ‌ می‌شوم” در سالهای‌ ۱۳۷۶ و ۱۳۷۸ به‌ عنوان‌ چهره‌ای‌ جدی‌ در شعر دهه‌ی‌ هفتاد مطرح شد. او مجموعه‌ای‌ دیگر از شعرهایش‌ را با نام‌ “از خودم” در سال‌ ۸۰ چاپ‌ کرد. مجموعه‌ شعر دیگری‌ از او با نام‌ “بریم‌ هواخوری” نیز نشر اینترنتی‌ یافته‌ است. فلاح‌ در کنار چند نفر دیگر پای‌ ثابت‌ مباحثات‌ پیرامون‌ شعر دهه‌ی‌ هفتاد بوده‌اند. مهرداد فلاح‌ با رادیو زمانه درباره‌ی‌ شعر دهه‌ هفتاد به‌ گفت‌‌وگو نشسته‌ است. ‌گفت‌‌وگو با مهرداد فلاح را از «اینجا» بشنوید. [[photon01]] آقای‌ فلاح، خیلی‌ ممنون‌ از اینکه‌ وقتتان‌ را در اختیار ما قرار دادید؟ بگویید چه‌ طور شد که‌ شعر دهه‌ی‌ هفتاد تبدیل‌ به‌ جسدی‌ شد که‌ کسی‌ حاضر نیست‌ پشت‌ سرش‌ نماز بخواند؟ والله چیزی‌ که‌ شما گفتید که‌ یک‌ دوره‌ی‌ تاریخی‌ بوده‌ که‌ حالا تمام‌ شده‌ و ما نیمی‌ از دهه‌ی‌ هشتاد را هم‌ سپری‌ کرده‌ایم‌ و زمان‌ همچنان‌ به‌ سرعت‌ دارد می‌گذرد. منتها آن‌ شعر جای‌ خودش‌ ایستاده‌ و زندگی‌ می‌کند و نفس‌ می‌کشد و گمان‌ نمی‌کنم‌ که‌ این‌ طوری‌ باشد که‌ کسی‌ جرات‌ نزدیک‌ شدن‌ به‌ آن‌ را نداشته‌ باشد. در واقع‌ اغلب‌ تجربه‌های‌ شعری‌ که‌ بعد از آن‌ شعرها به‌ وقوع‌ پیوسته، به‌ نوعی‌ همچنان‌ نگاهی‌ به‌ آن‌ تجربه‌ها دارد و این‌ هم‌ باز طبیعی‌ است‌ و باید این‌ طور باشد. بعضی‌ از شاعرانی‌ که‌ در آن‌ سالها فعال‌ بودند الان‌ شعر نمی‌گویند. شاید بتوان‌ گفت‌ که‌ آنها مرده‌اند ولی‌ شعرهای‌ خوبی‌ که‌ گفتند به‌ نظر من‌ همچنان‌ حیات‌ دارد و بعضی‌ها هم‌ مثل‌ من‌ هنوز زنده‌اند. به‌ هر حال‌ من همچنان‌ شعر می‌گویم‌ من‌ الان‌ دیگر در آن‌ دهه نیستم‌ و شعر من‌ هم‌ در همین‌ زمان‌ حال‌ است‌ که‌ دارد زندگی‌ می‌کند و قطعا باید مختصات‌ همین‌ زندگی‌ امروز مرا داشته‌ باشد که‌ امیدوارم‌ این‌ طور باشد. من‌ نگفتم‌ که‌ کسی‌ جرات‌ نزدیک‌ شدن‌ به‌ شعر دهه‌ی‌ هفتاد را ندارد. بلکه‌ منظورم‌ این‌ بود که‌ کسی‌ علاقه‌ی‌ نزدیک‌ شدن‌ به‌ آن‌ شعر را ندارد تا درباره‌اش صحبت‌ کند. انگار در آن‌ دوره‌ یک‌ طوری‌ قداست‌ شعر از بین‌ رفته‌ و آدمها ترجیح‌ می‌دهند به‌ آنجا بر نگردند؟ به‌ هر حال قداست‌ شعر اگر از بین‌ رفته، چندان‌ غیر طبیعی‌ نیست‌ و گمان‌ هم‌ نمی‌کنم‌ فقط‌ کار ماها بوده‌ باشد و با شعرهایی‌ که‌ گفتیم. قداست‌ شعر در واقع‌ با عوض‌ شدن‌ ذهن‌ آدمها و ذهنی‌ که‌ دیگر چیزها را قدسی‌ نمی‌بیند از بین‌ رفته است‌. خب‌ در واقع‌ شعر یک‌ زندگی‌ زیرزمینی‌ حاشیه‌ای‌ خاص‌ خودش‌ را در همه‌ی‌ دنیا دارد. یعنی‌ شعر خلاق‌ و واقعا هنری‌ چیزی‌ نیست‌ که‌ مثلا بتوان‌ در رسانه‌های‌ عمومی‌ از آن‌ استفاده‌ی‌ رسانه‌ای‌ کرد. مثلا سیما را می‌توان‌ این‌ بلا را سرش‌ آورد با موسیقی‌ می‌توان‌ این‌ کار را کرد ولی‌ شعر را نمی‌توان‌ اینطور باهاش‌ برخورد کرد. این‌ حسن‌ شعر است‌ نه‌ ضعف‌ شعر. اما آن حرفت که صحبت درباره شعر دهه‌ی‌ هفتاد کم‌ شده‌ و یا اصلا محو شده‌؛ به نظر من واقعیت‌ ندارد. کما اینکه‌ کافی‌ است‌ مثلا در فضای‌ اینترنت‌ و وبلاگ‌ها و سایت‌های‌ ادبی‌ که‌ الان‌ وجود دارد بروید یک‌ سرکشی‌ مختصر بکنید، می‌بینید که‌ چقدر حرف‌ و صحبت‌ در مورد شعر دهه‌ هفتاد هست‌. به‌ نظر من‌ اگر اینطور است‌ دلیلش‌ این‌ است‌ که‌ صحبت‌ درباره‌ آن‌ شعر به‌ واقع‌ هنوز تمام‌ نشده‌ چون‌ هنوز راجع‌ به‌ بسیاری‌ از ویژگیها و تواناییهای‌ شعر دهه‌ هفتاد حرفی‌ زده‌ نشده‌ و شاید حتی‌ دیده‌ هم‌ نشده‌ باشد و این‌ از دید من‌ فاجعه‌ بار است. ببین مهرداد جان، من‌ احساس‌ می‌کنم‌ که‌ این‌ شعر دهه‌ی‌ هفتاد، یک‌ گفتمانی‌ را الان‌ دارد طی‌ می‌کند که‌ در آن‌ فرهنگ گفت‌‌وگو وجود ندارد. یعنی‌ ما در سایت‌ها و یا نشریاتی‌ که‌ درباره‌ شعر دهه‌ی‌ هفتاد حرف‌ می‌زنند بیشتر یک‌ سری‌ فحش‌ و بد و بیراه‌ می‌بینیم‌ و کمتر پیش‌ می‌آید که‌ حرفهای‌ تئوریک‌ در مورد شعر بشنویم‌ یا بخوانیم. خب، حرف‌ تو بیراه‌ هم‌ نیست، چون‌ البته‌ فضای‌ اینترنت، فضایی‌ است‌ که‌ در واقع‌ همه‌ی‌ سطحها و لایه‌های‌ گفت‌‌وگو را یکجا در خودش‌ دارد و هر آدمی‌ با هر دیدگاهی‌ در هر سطح‌ شناخت‌ ادبی‌ و با هر ذوق‌ و سلیقه‌ی‌ هنری‌ در واقع‌ می‌آید نظر خودش‌ را می‌دهد و صحبت‌ می‌کند و این‌ می‌تواند هم‌ خوب‌ باشد و هم‌ بد. بد است‌ چون‌ به‌ هر حال‌ این‌ اغتشاش‌ صوری‌ را به‌ وجود می‌آورد. خوب‌ است‌ به‌ این‌ دلیل‌ که‌ دیگر در آن‌ سانسور و گزینش‌ نیست‌. من‌ این‌ را دوست‌ دارم‌ و فکر می‌کنم‌ خوب‌ است‌. ولی‌ لابه‌ لای‌ این‌ همه‌ صحبت‌ و نظر و حرف‌، گاهی آدم‌ نوشته‌ها، ‌دیدگاه‌ها و نظریه‌هایی‌ می‌خواند که‌ واقعا موشکافانه‌ و دقیق‌ و خلاق‌ است‌ و مقدار آنها هم‌ به‌ تعبیری‌ کم‌ نیست. حالا باید در نظر داشته‌ باشید که‌ اصولا کار خوب‌ و خلاق‌ در هر زمینه‌ای‌ کم‌ تولید می‌شود چون‌ کار واقعا سختی‌ است‌ و به‌ همین‌ سادگی‌ هم‌ به‌ دست‌ نمی‌آید و موقعیت‌ و شرایط‌ باید فراهم‌ باشد و خیلی‌ چیزهای‌ دیگر. ممکن‌ است‌ فرهنگی‌ که‌ شما از آن‌ سخن‌ می‌گویید وجود نداشته‌ باشد ولی‌ در کدام‌ دوره‌ ما یک‌ چنین‌ فرهنگی‌ در شعر یا در حوزه‌های‌ هنری‌ دیگر داشتیم؟ اصلا فضای‌ گفت‌‌وگو در فرهنگ‌ کشور ما یک‌ مقدار ضعیف‌ است‌ و شاید قابل‌ مقایسه‌ با فرهنگ‌های‌ دیگر نباشد ولی‌ اینطور هم‌ نیست‌ که‌ توانایی‌ گفت‌‌وگو از ما سلب‌ شده‌ باشد این‌ ما هستیم‌ که‌ باید به‌ شیوه‌های‌ واقعا اندیشمندانه‌ای‌ این‌ مسیر را آباد کنیم. درست‌ است‌ که‌ در حوزه‌های‌ مختلف‌ این‌ فضای‌ گفت‌‌وگو وجود ندارد اما فکر می‌کنم‌ موافق‌ باشید که‌ درحوزه‌ی‌ شعر دیگر این‌ فرهنگ اصلا وجود ندارد؟ حتی‌ اگر وجود نداشته‌ باشد ما باید سعی‌ کنیم‌ به‌ وجود بیاوریم‌ و به‌ کوشش‌ خود ما بستگی‌ دارد و آدمهای‌ فعالی‌ که‌ در این‌ حوزه‌ کار می‌کنند می‌توانند یک‌ چیزی‌ را بسازند. این‌ را نمی‌توان‌ از جایی‌ وام‌ گرفت‌ و قرض‌ کرد و آورد اینجا و پیاده‌اش‌ کرد. خودمان‌ باید بسازیم‌ و این‌ کاستی‌ و کمبود را جبران‌ کنیم‌ این‌ حرف‌ خود من‌ هم‌ بوده‌ .یعنی‌ من‌ همیشه‌ داد و فریاد می‌کردم‌ سر این‌ مساله‌ که‌ بیش‌ از این‌ که‌ ما واقعا به‌ خود شعرها و متن‌ها و کارهای‌ جدی‌ که‌ شده‌ و می‌شود بپردازیم‌ در واقع‌ به‌ حواشی‌ می‌پردازیم‌ و همین‌ حواشی‌ باعث‌ می‌شود که‌ اصلا این‌ متن‌ها به‌ درستی‌ واقعا خوانده‌ نشوند و این‌ برای‌ ادبیات‌ به‌ ویژه‌ شعر ما رنج‌ آور است. خیلی‌ها اعتقاد دارند این‌ حواشی‌ را فلاح‌ و فلاح‌ها به‌ وجود آوردند تا‌ شعرشان‌ بیشتر روی‌ آنتن‌ برود. من‌ که‌ در دل‌ این‌ ماجراها بودم‌ نمی‌توانم‌ یک‌ چنین‌ مساله‌ای‌ را کاملا تایید و یا تکذیب‌ کنم. نمی‌خواهم‌ بگویم‌ که‌ مثلا ماها هیچ‌ نقشی‌ نداشتیم‌. ما به‌ هر حال‌ آدمهای‌ زنده‌ هستیم‌ و آدم‌ زنده‌ هم‌ به‌ هر حال‌ مسایل‌ خودش‌ را دارد. ولی‌ بیش‌ از اینکه‌ خود من‌ به‌ شخصه‌ در تولید این‌ فضا دخیل‌ بوده‌ باشم‌، فکر می‌کنم‌ فضای‌ خارج‌ از من‌ بیشتر دخیل‌ بوده‌ تا خود من. حتی‌ این‌ طور بگویم‌ به‌ گمانم‌ آن‌ دیدگاههای‌ محافظه‌‌کارانه‌ای‌ که‌ تاب‌ تحمل‌ این‌ تحولات‌ را در شعر فارسی‌ نداشتند بیشتر دامن‌ زدند و این‌ جو منفی‌ را ایجاد کردند.حالا بعضی‌ از دوستان‌ ما هم‌ امکان‌ دارد کارهایی‌ کرده‌ باشند که‌ خب‌ به‌ هر حال‌ این‌ طرف‌ و آن‌ طرف‌ هم‌ اشاره‌ای‌ به‌ آن‌ شده. ولی‌ واقعا خودتان‌ انصاف‌ داشته‌ باشید که‌ آیا این‌ مساله‌ آنقدر زیاد بوده‌ که‌ کل‌ این‌ جریان‌ را بخواهد تحت‌ پوشش‌ قرار بدهد؟ بعد هم‌ اصلا ما فرض‌ را بر این‌ می‌گیریم‌ که‌ برای‌ اینکه‌ بخواهیم‌ شعر خودمان‌ را طرح‌ کنیم‌ شلوغ‌ کرده‌ باشیم‌ و کلی‌ مسایل‌ ایجاد کرده‌ باشیم‌ ولی‌ این‌ چه‌ ربطی‌ دارد به‌ یک‌ خواننده‌ی‌ هوشمند، به‌ یک‌ مخاطب‌ خلاق‌ که‌ دلش‌ می‌خواهد شعر خوب‌ بخواند و یا اصلا شعر بخواند؟ می‌دانید چه‌ می‌خواهم‌ بگویم‌. ‌مخاطب باید آن‌ اختیار، هوش‌ و اراده‌ را داشته‌ باشد که‌ از این‌ شلوغی‌ خودش‌ را رها کند و شعرش‌ را بخواند یعنی‌ یک‌ مقدار هم‌ این‌ دروغی‌ است‌ که در حوزه‌ شعر رایج‌ شده‌ و به‌ قول‌ معروف‌ به‌ ناف‌ نسل‌ ما بستند، این‌ طور هم‌ نیست‌ بسیاری‌ از بچه‌های‌ ما سالهاست‌ متاسفانه‌ به‌ خاطر مشکلات‌ معیشتی‌ و همین‌ مشکلات‌ فرهنگی‌ شعر نمی‌گویند. کنار کشیدند و اصلا حرف‌ و حدیثی‌ هم‌ از آنها در میان‌ نیست. [[photon02]] از خواننده‌ی‌ شعر حرف‌ زدید، کدام‌ خواننده؟ مهرداد فلاحی‌ که‌ من‌ می‌شناسم‌ آنقدر متوهم‌ نیست‌ که‌ فکر کند کتابهایش‌ و یا کتابهای‌ هم‌‌نسلهای‌ خودش‌ با تیراژهای‌ بالا به‌ دست‌ مردم‌ می‌رسد یا اینکه‌ شعرهایش‌ را مردم‌ می‌خوانند. منظورشما از خواننده‌ چیست؟ خواننده‌ ممکن‌ است‌ تعدادش‌ چند هزار نفر باشد. مخاطب‌ از دید من‌ همیشه‌ یک‌ نفر است‌ و همراه‌ هر شعری‌ به‌ وجود می‌آید و ظهور می‌کند بعد ممکن‌ است‌ این‌ مخاطب‌ تبدیل‌ به‌ خواننده‌ شود و از یک‌ خواننده‌ به‌ هزار خواننده‌ یا یک‌ میلیون‌ خواننده‌ برسد، آن‌ آمارگیری‌ دست‌ من‌ نیست ‌و ‌به‌ جامعه‌شناسان‌ بستگی‌ دارد. من‌ الان‌ نمی‌توانم‌ میکروفون‌ دست‌ بگیرم‌ و به‌ میان‌ مردم‌ بروم‌ و بدانم‌ که‌ مثلا چند نفر مهرداد فلاح‌ شاعر یا شعرهایش‌ را می‌شناسند همان‌ طور که‌ می‌دانم‌ اگر همین‌ الان‌ به‌ خیابان‌ بروم‌ میلیونها نفر در همین‌ کشور حافظ‌ و سعدی‌ را هم‌ نمی‌شناسند. می‌دانید چه‌ می‌خواهم‌ بگویم؟ این‌ بحث‌ یک‌ بحث‌ کهنه‌ است. اصلا جزو دغدغه‌هایم‌ به‌ عنوان‌ کسی‌ که‌ توی‌ این‌ مملکت کار شعری‌ می‌کند، ‌این‌ نیست‌ که‌ مثلا کار مرا چند نفر می‌خوانند و چند نفر نمی‌خوانند. اگر مخاطبی‌ وقتی‌ که شعر می‌گویم‌ و یا شعر به‌ وجود می‌آید و ظهور می‌کند از شعر من‌ راضی‌ باشد و بتواند با آن‌ ارتباط‌ برقرار کند برای‌ من‌ یکی‌ کفایت‌ می‌کند. یک‌ آدم‌ خلاق‌ و با هوش‌ و توانا از دید من‌ بهتر از میلیونها آدم‌ کلیشه‌ شده‌ی‌ رسانه‌ای‌ است. حالا چرا این‌ شعر دهه‌ی‌ هفتاد اینقدر مدعی‌ دارد یعنی‌ این‌ همه‌ آدم‌ ادعا می‌کنند خودشان‌ شعر دهه‌ی‌ هفتاد را به‌ وجود آورده‌اند؟ من‌ گمان‌ نمی‌کنم‌ مدعی‌ زیاد داشته‌ باشیم. چند نفر هستند واقعا؟ اگر بشمارید از تعداد انگشتان‌ دست‌ تجاوز نمی‌کنند. این‌ هم‌ باز یک‌ دروغی‌ است‌ که‌ رواج‌ پیدا کرده‌ است. ما مدعی‌ زیاد نداریم‌ در واقع‌ کسانی‌ که‌ بتوانند ادعا کنند که‌ ما در تحولات‌ شعری‌ دهه‌ی‌ هفتاد نقش‌ جریان‌ساز و پر اهمیتی‌ ایفا کردیم‌ گمان‌ نمی‌کنم‌ که‌ از تعداد انگشتان‌ دست‌ تجاوز کند. ندیدم‌ خیلی‌ها راجع‌ به‌ این‌ قضیه‌ ادعا داشته‌ باشند. الان‌ می‌بینیم‌ راجع‌ به‌ شعر دیجیتال‌ یک‌ عالمه‌ حداقل‌ ده‌ دوازده‌ نفری‌ ظهور کردند که‌ می‌گویند آقاما مانیفیست‌ داده‌ بودیم‌ راجع‌ به‌ شعر دیجیتال‌ و از این‌ حرفها، که‌ من‌ اصلا نمی‌دانم‌ کل‌ موضوع‌ از چه‌ قرار است‌ .ولی‌ من‌ خودم‌ که‌ این‌ کارهای‌ جدیدم‌ را در وبلاگم‌ گذاشتم‌ متوجه‌ این‌ ادعاها شدم‌ .انگار یک‌ عده‌ ترسیدند آن‌ چیزی‌ که‌ من‌ دارم‌ تولید می‌کنم‌ و می‌نویسم‌ مثلا از دست‌ آنها خارج‌ شود، در صورتی‌ که‌ اصلا ربطی‌ به‌ آنها ندارد. این‌ شعرهایی‌ است‌ که‌ من‌ شاعر در دنباله‌ی‌ شعرهای‌ قبلی‌ام‌ گفتم‌ ولی‌ با یک‌ شکل‌ و شمایل‌ جدیدتر که‌ همینطور ناگهانی‌ هم‌ بروز و ظهور نکرده‌ است. بعضی‌ها کتاب‌ “بریم‌ هواخوری” من و شعرهای‌ بلندی‌ که‌ در آن‌ هست را نخوانده‌اند- به‌ دلیل‌ اینکه‌ ما اینجا نشر نداریم - پس‌ گمان‌ می‌کنند که‌ مثلا این‌ شعرهای‌ من‌ فی‌ البداهه‌ به‌ وجود آمده‌ و تحت‌ تاثیر جو و فضای‌ دیجیتالی‌ و اینترنتی‌ است‌ در حالی‌ که‌ اصلا این‌ طوری‌ نبود. بحث‌ مهمی‌ که‌ در شعر دهه‌ی‌ هفتاد پیش‌ آمد و خیلی‌ها راجع‌ به‌ آن‌ بحث‌ کردند مساله‌ تفاوت‌ و قضیه‌ی‌ عدم‌ تثبیت‌ شدگی‌ شعر بود. اینکه‌ شعر چیزی‌ نیست‌ که‌ از ابتدا به‌ ساکن‌ از جایی‌ شروع‌ شود و بر اساس‌ قوانینی‌ هم‌ نوشته‌ شود اکثر شاعرهایی‌ هم‌ که‌ در این‌ دهه‌ فعالیت‌ می‌کردند با دیدگاه‌های‌ مختلف‌ بر این‌ مساله‌ مهر تایید می‌زنند یعنی‌ همه‌ی‌ آنها به‌ این‌ قضیه‌ اعتقاد داشتند اما عملا همه‌ دنبال‌ این‌ هستند که‌ خودشان‌ را تثبیت‌ بکنند و بگویند که‌ من‌ اولین‌ نفری‌ بودم‌ که‌ این‌ کار را کردم‌ کمااینکه‌ الان‌ دارد این‌ اتفاق‌ به‌ یک‌ نحو دیگری‌ می‌افتد، این‌ اولین‌ بودن‌ به‌ نظر شما چه‌ اهمیتی‌ دارد؟ نمی‌دانم‌ واقعا چه‌ اهمیتی‌ دارد. گمان‌ می‌کنم‌ این‌ هم‌ از جمله‌ مشکلاتی‌ است‌ که‌ ما در فرهنگ‌مان‌ با آن‌ درگیر هستیم‌ که‌ اصولا فضای‌ کمی‌ برای‌ ابراز وجود در زمینه‌ شعر و هنر خلاق‌ در این‌ کشور وجود دارد. گمان‌ می‌کنم‌ این‌ دستپاچگی‌ هم‌ یک‌ مقدار محصول‌ همان‌ قضیه‌ باشد به‌ اضافه‌ اینکه‌ به‌ هر حال‌ یک‌ عده‌ آدم‌ که‌ تعدادشان‌ هم‌ همیشه‌ بیشتر از آدمهای‌ واقعا خلاق‌ و پیشرو است‌ همیشه‌ در حوزه‌ شعر و حتی‌ هنرهای‌ دیگر دست‌ به‌ کارند و اثر تولید می‌کنند. آنها چون‌ در درون‌ خودشان‌ کار خود را نمی‌توانند هم‌ سنگ‌ با آن‌ کارهای‌ خلاق ببینند، ‌بیشتر سعی‌ می‌کنند از این‌ ترفندها استفاده‌ کنند و در واقع‌ آن‌ امتیاز را به‌ تعبیر خودشان‌ به‌ دست‌ بیاورند ولی‌ این‌ امتیاز واقعا دادنی‌ نیست‌ و از بیرون‌ نمی‌توان‌ مثلا برای‌ شعری‌ امتیازی را قایل‌ شد که‌ آن امتیاز را از درون‌ نداشته‌ باشد. خوشبختانه‌ عرصه‌ی‌ هنر و شعر تنها جایی‌ است‌ که‌ نمی‌توان‌ پارتی‌ بازی‌ و رابطه‌ کاری‌ کرد. ممکن‌ است‌ که‌ شما مثلا در یک‌ سطحی‌ کارتان‌ گل‌ کند و موفق‌ هم‌ باشید ولی‌ اگر آن‌ سطح‌ واقعا سطح‌ خلاق‌ نباشد به‌ محض‌ اینکه‌ زمان‌ کوتاهی‌ سپری‌ شود و مد در واقع‌ عوض‌ شود آن‌ شعر هم‌ کنار می‌رود ولی‌ شعر خلاق‌ و پیشرو، سرنوشت‌ ساز است‌ . چون‌ وقتی‌ شما یک‌ شعری‌ را که‌ جریان‌ ساز بوده‌ و تحول‌ جدی‌ در زیبایی‌ شناسی‌ شعر پدید آورده‌ کنار بگذارید یک‌ حفره‌ و جای‌ خالی‌ پرناکردنی‌ به‌ وجود می‌آید. کسی‌ که‌ رهرو این‌ مسیر است‌ در واقع‌ می‌افتد داخل‌ چاله‌ و برای‌ اینکه‌ بتواند در بیاید باید آن‌ شعر را سرجایش‌ بگذارند تا بتواند ادامه‌ بدهد. بعضی‌ها اعتقاد دارند خیلی‌ از حرفهایی‌ که‌ شاعرهای‌ دهه‌ی‌ هفتاد مطرح‌ کردند در واقع‌ نتیجه‌ی‌ کج‌ فهمی‌ آنها از یک‌‌سری‌ تئوریهای‌ غربی‌ بود. بدون‌ تعارف‌ بگویم‌ این‌ اعتقاد وجود داشته‌ که‌ مثلا کتاب‌ «چهار دهان‌ و یک‌ نگاه» ،‌ برداشت‌ اشتباهی‌ از همان‌ چند صدایی‌ای‌ است‌ که‌ باختین‌ مطرح‌ می‌کند یا اینکه‌ شعرهایی‌ که‌ امروزه‌ به‌ شکل‌ تصویری‌ درباره‌اش بحث‌ می‌کنند همان‌ اتفاقاتی‌ است‌ که‌ قبلا در فرانسه‌ و در شعرهای‌ آپولینر افتاده‌ بود. نظر شما در مورد این‌ دیدگاهها چیست؟ نه، کاملا این‌ اتهام‌ یا این‌ را نظر را رد می‌کنم‌. به‌ دلیل‌ اینکه‌ من‌ موقعی‌ که‌ شعر چهار دهان‌ و یک‌ نگاه‌ را می‌خواندم‌ هنوز بسیاری‌ از این‌ کتابهای‌ تئوری‌ و نظری‌ که‌ در این‌ زمینه‌ بحث‌ می‌کرد در ایران‌ ترجمه‌ نشده‌ بود یا حداقل‌ من‌ نخوانده‌ بودم‌. حالا فی‌ المثل‌ خوانده‌ هم‌ باشم، واقعیت‌ این‌ است‌ که‌ من‌ آن‌ شعر را به‌ ضرورتی‌ درونی‌ کشف‌ کردم‌ و ساختم‌ و قبل‌ از این‌ هم‌ که‌ آن‌ شعر تولید شود در جلساتی‌ که‌ با دوستانمان‌ داشتیم‌ همواره‌ ایراد می‌گرفتیم‌ که‌ آقا ما تا موقعی‌ که‌ این‌ فرمهای‌ روایی‌ را در شعرهای‌ خودمان‌ داریم‌ نمی‌توانیم‌ به‌ واقع‌ تجربه‌ی‌ انسانی‌ را که‌ خودمان‌ در این‌ روزگار داریم‌ در کارهایمان‌ بازیافت‌ کنیم‌ و وقتی‌ هم‌ شروع‌ به‌ نوشتن‌ آن‌ شعر کردم‌ سراسر هیجان‌ و لذت‌ بود و ترس. به‌ خاطر اینکه‌ من‌ چیزی‌ نداشتم‌ که‌ به‌ آن‌ تکیه‌ بکنم، نگاه‌ بکنم‌ و الگویی‌ نداشتم‌ که‌ بتواند خیلی‌ به‌ من‌ کمک‌ کند. به‌ اضافه‌ اینکه‌ چه‌ کسی‌ می‌تواند ادعا بکند که‌ دریافت‌ خودش‌ از فلان‌ تئوری‌ درست‌ترین‌ دریافت‌ است‌ و دیگران‌ که‌ مثلا برداشت‌ دیگری‌ دارند نادرست‌ است؟ کدام‌ منبع‌ موثقی‌ می‌تواند این‌ حرف‌ را بزند و به‌ استناد چه‌ چیزی؟ می‌دانید چه‌ می‌خواهم‌ بگویم‌؟ چون‌ این‌ حرفها زیاد در این‌ سالها در ایران‌ زده‌ شده‌ و بعضی‌ محافل‌ دانشگاهی‌ خودشان‌ را مستحق‌ می‌بینند که‌ مثل‌ فیلسوف‌ صحبت‌ کنند و به‌ دیگران‌ بگویند شما حق‌ ندارید. بعضی‌های‌ دیگر بدون‌ همین‌ مقدار پشتوانه‌ چنین‌ صحبت‌هایی‌ می‌کنند. من‌ در آن‌ چیزی‌ که‌ خودم‌ در حوزه‌ی‌ نقد و نظر و فلسفه‌ی‌ زیبایی‌شناسی‌ معاصر خواندم‌ در ترجمه‌ها و... دیدم‌ که‌ در آنجا هم‌ هیچ‌ توافق‌ عمومی‌ نیست‌ یعنی‌ اصلا توافق‌ عمومی‌ نمی‌تواند در عرصه‌ی‌ به‌ اصطلاح‌ هنر و کار خلاق‌ و فکر و فلسفه‌ی‌ پیشرو وجود داشته‌ باشد‌. در واقع‌ برای‌ اینکه‌ آنجا همیشه‌ گفت‌‌وگو و نقد و بررسی‌ است‌ و شما اگر بتوانید فکر خرج‌ کنید و گفت‌‌وگو بنید با یک‌ ناقد و فیلسوف‌ و هنرمند، به‌ نظر من‌ در این‌ گفت‌‌وگو جایی‌ دارید. اگر نتوانید در حد مثلا یک‌ شارح‌ یا یک‌ مفسر باقی‌ می‌مانید. بسیاری‌ از کسانی‌ که‌ اینجا خودشان‌ را دریدا و غیره‌ می‌دانند در حد شارح‌ باقی‌ ماندند و من‌ فکری‌ در صحبتهاشان‌ نمی‌بینم. فکر یعنی‌ نقد و گفت‌‌وگو کردن‌ نقادانه‌ و اضافه‌ کردن‌ حرفی‌ به‌ حرفهای‌ دیگر، اینکه‌ به‌ نظر من‌ این‌ صحبتها، صحبتهای‌ خیلی‌ موجهی‌ نیست‌ همچنان‌ که‌ مثلا شعرهای‌ امروز من‌ که‌ حالا این‌ صحبتها هم‌ راجع‌ به‌ آن‌ ممکن‌ است‌ طرح‌ شود و در مورد "هواخوری" هم‌ من‌ می‌بینم‌ گاهی‌ بعضی‌ از این‌ نظرها داده‌ می‌شود. خب‌ هیچ‌ چیزی‌ از هیچ‌ چیز به‌ وجود نمی‌آید. این‌ درست‌ است‌ و این‌ نوع‌ کارهای‌ من‌ هم‌ به‌ هر حال‌ یک‌ ربط‌هایی‌ به‌ بعضی‌ از تجربه‌های‌ پیش‌ و در کار دیگران‌ دارد. منتها من‌ خودم‌ یک‌ توضیحات‌ مختصری‌ دادم‌. فی‌ المثل‌ گفتم‌ آن‌ چیزی‌ که‌ مثلا در شعر آپولینر ما دیدیم‌ و آن‌ پلی‌گرامها ، آنها در واقع‌ بیشتر تزیین‌ کردن‌ نوشتار بوده‌ است. یعنی‌ ماهیتا آن‌ شعرها آن‌ طوری‌ و با آن‌ شکل‌ و شمایل‌ ظهور نکرده‌ بود .کما اینکه‌ وقتی‌ شما آن‌ شعرها را خارج‌ از آن‌ شکل‌ و شمایل‌ می‌نوشتید هیچ‌ کاستی‌ وجود نداشت‌ و برای‌ خودش‌ کامل‌ بود‌. ‌اتفاقی‌ که‌ در این‌ کارهایم‌ افتاده‌ گمان‌ می‌کنم‌ این‌ است‌ که‌ اغلب‌ این‌ کارها را دیگر نمی‌توان‌ از این‌ فرمهایی‌ که‌ با آن‌ متولد شده‌ جدا کرد و این‌ امتیاز بزرگی‌ است. به‌ اضافه‌ اینکه‌ اصلا دیگر نوشتار با آن‌ حالت‌ کلاسیک‌ خودش‌ که‌ به‌ هر حال‌ ما سطر اولی‌ داشته‌ باشیم‌ و دومی‌ داشته‌ باشیم‌ و سوم‌ و الا آخر... و خواننده‌ ناچار باشد به‌ همین‌ ترتیب‌ پیش‌ برود و شعر را بخواند، این‌ وضعیت‌ به‌ هم‌ خورده‌ و اغلب‌ این‌ شعرها به‌ همان‌ صورت‌ دیداری‌شان‌ به‌ گونه‌ای‌ است‌ که‌ هیچ‌ اولویتی‌ که‌ از کجا شعر خوانده‌ شود و از کجا به‌ پایان‌ برسد وجود ندارد و این‌ فکر می‌کنم‌ اتفاق‌ خیلی‌ خیلی‌ مهمی‌ است‌ که‌ در کارهای‌ من‌ افتاد و می‌تواند به‌ هر حال‌ یک‌ پیشنهادی‌ باشد برای‌ دیگران‌ که‌ آنها برانگیخته‌ شوند و یک‌ حوزه‌های‌ تازه‌تری‌ را کشف‌ کنند. مهرداد جان، یک‌ بحثی‌ که‌ مطرح‌ می‌شود از سوی‌ کسانی‌ که‌ خارج‌ از حوزه‌ی‌ شعر هستند یعنی‌ در جمع‌ شاعران‌ نیستند این‌ است‌ که‌ به‌ هر حال‌ شعر دهه‌ی‌ هفتاد و مجموعه‌ شاعرانی‌ که‌ در دهه‌ی‌ هفتاد فعالیت‌ می‌کردند تیر خلاص‌ را بر ارتباط‌ شعر با جامعه‌ شلیک‌ کرد و الان‌ دیگر شعر ارتباطی‌ با جامعه‌ ندارد. تو معتقد هستی‌ که‌ شعرهای‌ هفتاد این‌ گسست‌ را ایجاد کرده‌ است؟ اصلا، یک‌ چنین‌ چیزی‌ نیست. اصلا اعتقاد ندارم‌ که‌ شعر ما با جامعه‌ و با زندگی‌ امروز انسان‌ ایرانی، ارتباط‌ ندارد این‌ اصلا معنی‌ ندارد. اصلا شعر ما فکر می‌کنم‌ از جمله‌ عینی‌ترین‌ شعرهای‌ تاریخ‌ زبان‌ فارسی‌ باشد یعنی‌ شما با هر رویکردی‌ که‌ به‌ شعر پیشرو دهه‌ی‌ هفتاد نگاه‌ بکنید می‌بینید که‌ این‌ شعر جزو عینی‌ترین‌ شعرهایی‌ است‌ که‌ در زبان‌ فارسی‌ تولید شده‌ و بیشترین‌ ارتباط‌ها را در واقع‌ با زیست‌ انسان‌ امروز ایرانی‌ دارد و این‌ شعرها در هیچ‌ جای‌ دیگری‌ جز همین‌ کشور و با همین‌ ماجرا که‌ ما از سر گذراندیم‌ ممکن‌ نبود بتواند تولید بشود. پس‌ چرا خواننده‌ ندارد؟ چه‌ کسی‌ می‌گوید خواننده‌ ندارد؟ خواننده‌ در حدی‌ که‌ باید و در واقع‌ اقتضای‌ شرایط‌ است‌ به‌ نظر من‌ دارد و بیش‌ از آن‌ هم‌ دارد. منتها خودتان‌ بهتر می‌دانید که‌ جو فرهنگی‌ مسلط‌ بر کشور و کسانی‌ که‌ هدایت‌ نهادهای‌ رسمی‌ فرهنگی‌ را در کشور بر عهده‌ دارند چه‌ طوری‌ هست‌ و نگاه‌ آنها به‌ مقوله‌ی‌ فرهنگ‌ و به‌ ویژه‌ شعر سنت‌ شکن‌ و نقاد دهه‌ی‌ هفتاد چگونه‌ بوده. این‌ شعر تمام‌ الگوهای‌ فرهنگی‌ مسلط‌ در جامعه‌ی‌ ما را به‌ چالش‌ می‌گیرد و زیر سوال‌ می‌برد. چه‌ طور می‌تواند در این‌ نهادهای‌ فرهنگی‌ جایی‌ داشته‌ باشد؟ این‌ نهادهای‌ فرهنگی‌ سرکوب‌ گر هستند‌ و سعی‌ می‌کنند که‌ اینها را پس‌ بزنند و از زیست‌ طبیعی‌ محروم‌ کنند. خب‌ تحت‌ یک‌ چنین‌ شرایطی‌ که‌ بهترین‌ گواهش‌ در واقع‌ نبودن‌ یک‌ ناشر است،‌ آن‌ هم‌ یک‌ ناشر در حد خودمان‌ حرفه‌ای‌، که‌ در زمینه‌ی‌ شعر در این‌ سالها سرمایه‌گذاری‌ بکند. این‌ بهترین‌ گواه‌ این‌ وضعیت‌ است‌ دیگر. چه‌ طور شما می‌توانید انتظار داشته‌ باشید در یک‌ چنین‌ شرایطی‌ شعر ما به‌ آن‌ معنایی‌ که‌ شما می‌گویید خواننده‌ پیدا بکند؟ بعد هم‌ این‌ حرفی‌ است‌ که‌ سالها پیش‌ اوکتاویو پاز زده‌ است. کسی‌ که‌ در دل‌ فرهنگ‌ غربی‌ زیسته‌ و در آنجا اقامت‌ کرده‌ و جزو آن‌ فرهنگ‌ است‌ آن‌ شعر را در آنجا یک‌ موجود زیرزمینی‌ دانسته‌ که‌ در واقع‌ همواره‌ باید در زیر‌زمینها به‌ زندگی‌ خودش‌ ادامه‌ بدهد. شما چه‌ طور انتظار دارید در جایی‌ مثل‌ کشور ما این‌ وضع‌ تشدید نشود؟ به‌ نظر من‌ اینجا به‌ خاطر این‌ شرایط‌ آن‌ حالت‌ زیرزمینی‌ بودن‌ تشدید می‌شود و شعر به‌ حاشیه‌ای‌ رانده‌ می‌شود که‌ به‌ هر حال‌ این‌ حاشیه‌ تنها جایی‌ است‌ که‌ شما می‌توانید یک‌ نمای‌ واقعی‌ از زیست‌ یک‌ فرهنگ‌ را کشف‌ کنید نه‌ فی‌ المثل‌ در سطح‌ رسانه‌ای. این‌ همه‌ فعالیت‌ صورت‌ می‌گیرد ولی‌ در واقع‌ این‌ فعالیتها بیشتر از اینکه‌ چیزی‌ از این‌ زندگی‌ و ماهیت‌اش‌ بر ما آشکار کند این‌ را می‌پوشاند و گم‌ می‌کند در نتیجه‌ در آینده‌ اگر کسی‌ بخواهد انسان‌ ایرانی‌ را در دهه‌ی‌ هفتاد کشف‌ بکند باید به‌ همین‌ شعرها و به‌ همین‌ آثار رجوع‌ کند و این‌ خیلی‌ اهمیت‌ دارد.

"Radio Zamaneh" <newsletter@radiozamaneh.com> 

گفت‌وگو با عباس حجت‌پناه را از «اینجا» بشنوید. سهراب سپهری، که همین چند روز پیش سالگرد فوتش را پشت سر گذاشتیم، کسی نبود که جلو دوربین بنشیند تا بشود از او عکس گرفت. اما می‌بینید که عکس‌های متنوعی از او در بازار پوستر فروش‌ها وجود دارد و روی جلد کتاب‌هایش با یک انار یا یک قلم‌مو رو به دوربین ایستاده است؛ بدون نام عکاس! [[photon01]] عباس حجت‌پناه عکاس و فیلم‌سازی‌ست که بیش از ۲۰ سال است در آمریکا زندگی می‌کند. او سال‌های زیادی را با سهراب سپهری، به عنوان یکی از دوستان نزدیکش، گذرانده و سفرهای زیادی را با هم به کوه و بیابان رفته‌اند. بیشتر این عکس‌ها در این سفرهای دو نفره و در خلوتی دوستانه گرفته شده است. او به زمانه می‌گوید که چطور این عکس‌ها را گرفته و چرا سال‌هاست این تصاویر بدون ذکر نامش چاپ می‌شوند. او در مورد این‌که چطور اجازه داشت از سهراب عکس بگیرد می‌گوید: سهراب را اذیت نمی‌کردم با عکس‌گرفتن. سهراب مثل یک تُنگ بلور نازک ظریفی بود که نباید اذیت بشود. به همین دلیل، اوایل خیلی بااحتیاط سعی می‌کردم کارم را انجام دهم. بعد دیدم نه، با من راحت هست. در سفرهایی که می‌رفتیم گاهی عکس می‌گرفتم. نه این‌که با قصد قبلی یا داشتن عکس خاصی از سهراب بخواهم با دوربین اذیتش کنم. برای همین، تا قبل از فوت سهراب من هیچ‌جا عکس‌هایش را به هیچ‌کسی نشان نداده بودم. حتا یادم هست شب هفت‌اش بود که رفته بودیم مشهد اردهال. وقتی خانواده‌اش از من عکس خواستند، گفتم اگر سهراب بود این عکس‌ها را می‌داد به شما. گفتند نه. حتا لیلی گلستان وقتی می خواست آن کتاب «سهراب سپهری، شاعر نقاش» را چاپ کند، از من خواست عکس‌هایم را بدهم.اصلا دلم نمی‌خواست. اما از یک طرف می‌دیدم بعد از این همه وقت، یک کاری برای سهراب می‌شود و باید بشود. گفتم به این شرط که اسم من را نگذارید. البته کلک به ما زده شد و نوشتند با تشکر از فلانی. اما بعد دیدم چه استفاده‌هایی شد از آن عکس‌ها. مثلا جلد کتابی چاپ شد و حتا گرافیست پایین آن عکسی را که چاپ کرده با نام خودش امضا کرده است. چرا زمان زنده‌بودنش نمی‌خواستید که عکس‌هایش چاپ شود؟ چون آن عکس‌ها نشان دهنده‌ی یک ارتباط خصوصی میان ما بود. سهراب اصلا جمع را نمی‌توانست زیاد تحمل کند. ما یک جمع کوچک چندنفره بودیم، حداکثر ۵-۴ نفره، که دور هم جمع می‌شدیم و او خیلی میان این افراد راحت بود. ولی اگر یک نفر دیگر اضافه می‌شد، اذیت می‌شد و راحت نبود. شنیده‌ام همیشه دل‌درد می‌گرفت! بله! این دل‌درد یک جوکی بود میان ما که وقتی قرار بود سهراب بیاید و نمی‌آمد، همیشه می‌دانستیم می‌گوید دلم درد می‌کند. یعنی یک بهانه‌ای برای نیامدن در جمعی که غریبه‌ای به آن اضافه شده . روزهای آخر زندگی‌ سهراب با او بودید؟ دو ـ سه روز مانده به فوتش او را دیدم. وقتی رفتم بیمارستان دیگر آخرین باری بود که دیدمش. یعنی هر چی فکر کردم نمی‌شد. به او گفتم: دیگر نمی‌توانم بیایم ببینمت. صحنه‌ای که از آن روزها یادم هست این است؛ ملافه‌ای که رویش افتاده بود. تقریبا حجمی زیرش نبود. سهراب اصولا بدن لاغر و ظریفی داشت. ولی دیگر چنان آب شده بود که فقط یک صورت کوچک مانده بود. با آن موهایش... ولی با آن لبخندی که در آن عکس‌های دیگر هم هست. یک عکس از او دارم که هیچ موقع نشان ندادم. الان در همین صفحه‌ی آخر کتاب« سهراب سپهری، شاعر نقاش» چاپ شده و بعضی جاها. شاید دیده باشید. چشم‌هایش بسته است و دارد می‌خندد. روزی که این عکس را گرفتم و چاپ کردم یک لحظه تنم لرزید. فکر کردم این عکس برای مرگ سهراب است. با بسته بودن چشم‌هایش. اگر سمبولیک باشد... ولی این خنده همیشه همراهش بود. صمیمیتی توی این لبخندش بود. ادا نبود. سهراب این رابطه‌ی خاص را فقط با شما داشت؟ نه. نمی‌گویم فقط با من داشت. نه، نه. چون دوست هایش محدود بودند به هرحال... ببینید! اگر بخواهم اسم کسی را بیاورم و بگویم که خیلی خیلی به سهراب نزدیک بود، معصومه (منیر) سیحون بود. من در آن سال‌ها با نمایشگاه‌هایی که سهراب در بی‌ینال تهران داشت، کارهایش را می‌شناختم. ولی بعدا از طریق معصومه سیحون با او آشنا شدم. سیحون از همه‌ی ما به او نزدیک‌تر بود و آخرین بار هم در حالی که دستش زیر سر سهراب بود، مرگِ او را از نزدیک دید. پس شما بیشتر سهراب را با نقاشی‌های‌اش شناختید. نه. هر دو. یعنی شعرش برایم جدا بود و نقاشی‌هایش هم جدا. آن زمان تبدیل شده بود به سهراب سپهری؟ در دید مردم امروز، الان سهراب یک شناخت دیگری پیدا کرده و همه نامش را می‌دانند. اما در آن سال‌ها نقاش‌ها و شاعران فقط در جمع‌هایی، روشنفکری یا کمی کتاب‌خوان و اهل هنر، شناخته می‌شدند. می‌توانم اسم کسانی را بیاورم که آن زمان با وجود فعال بودن و هنرمند بودن، هیچ‌کس آنها را نمی‌شناخت. فرض کنید پرویز تناولی. برای خودش همان زمان مجسمه‌ساز معروف و بزرگی بود.،اماچند نفر او را می‌شناختند؟ کی‌ها می‌شناختندش؟ سهراب را هم در جمع‌های هنری می‌شناختند و رویش حساب باز شده بود. ولی او نقاشی بود که در هیچ‌کدام از نمایشگاه‌ها ظاهر نمی‌شد و در افتتاحیه‌ی نمایشگاه‌اش هم حضور نداشت. با این همه تنهایی، سهراب رابطه‌اش با بقیه‌ی شاعران و نقاشان چطور بود؟ رابطه‌اش با همه خوب بود. من فقط یک بار، راجع به یک نقاش، از او چیزی شنیدم. آن هم به‌خاطر این‌که از نظر تکنیکی و این‌که اکلیل توی کارهایش به‌کار برده بود، حسابی سهراب را ناراحت کرد. ولی هیچ موقع راجع به هیچ نقاشی و هیچ‌کسی من ندیدم بد بگوید یا با هیچ‌کس بد باشد. در واقع سهراب زندگی‌اش از نقاشی و شعرش جدا نبود. یادم هست یک‌بار ما رفته بودیم روستای گلستانه. نشسته بودیم و کفش‌های‌مان را درآورده بودیم و پای‌مان راگذاشته بودیم درجوی‌های آبی که توی روستاها جاری‌ست. جوی‌هایی که علف‌های سبز تویش همین‌طور تکان می‌خورند. پاهای‌مان را که گذاشته بودیم آنجا، من یک‌دفعه به او گفتم: آه سهراب! وه چه سبزم امروز! خنده‌ای کرد و گفت آره. یعنی وقتی می‌گوید وه چه سبزم امروز، چنین تجربه‌ای کرده. و خیلی سخت بود دوستی با چنین آدمی؟ بله. به نوعی سخت بود. اما در عالم رفاقت کارهای عجیب و غریبی می‌کرد. همه فکر می‌کنند وقتی با این آدم می‌نشستی فقط باید راجع به ادبیات و فلسفه صحبت کنی. در حالی‌که بسیار بسیار آدم راحتی بود. آدمی بود که برای امروز زندگی می‌کرد. شاد، خیلی راحت. با بعضی از هنرمندها وقتی که می‌نشینی، می‌بینی زندگی‌شان را در یک قالب خاص گذاشته‌اند. اما سهراب آدمی بود که مدرنیت را کاملا فهمیده بود و تفکرات خودش را داشت. تحقیق کرده بود به‌نوعی. نه این‌که بنشیند فقط اینها را در کتاب‌ها درک کند. با سفرهایش بسیاری از تجربیات نقاشی و شعر را درآورده بود. ژاپن که رفت، با دستِ خیلی پر برگشت.‌ هم از نظر نقاشی تکنیک‌های ژاپنی را خوب یاد گرفت، هم از نظر شعر بر هایکوهای ژاپنی تسلط پیدا کرد. سهراب یک آدم جست‌وجوگر بود. هر چیز کوچکی برایش ارزش خودش را داشت و دنبالش می‌رفت. ولی این‌که بعد از فوتش این‌قدر محبوب شد، باز هم به‌خاطر خصلت ما ایرانی‌هاست یا این‌که واقعا زمان خودش آن‌قدر کشف نشده بود؟ بخشی به‌خاطر همان خصلت ما ایرانی‌هاست. ما وقتی کسی را از دست می‌دهیم تازه به او توجه می‌کنیم. حتا اگر این موضوع را که مرده‌پرستیم بگذاریم کنار، ولی به طورکلی کسی مثل سهراب وقتی از این دنیا رفت، مردم تازه شعرش را خواندند. هر چند هنوز هم به نظر من برای سهراب کاری انجام نشده است. سهراب سپهری بعد از فوتش حتا نتوانسته‌اند یک مجموعه از کارهایش را گردآوری کنند که مردم ببینند. موزه‌ی هنرهای معاصر چند تا از کارهایش را دارد، ولی دیگرانی هم دارند و می‌توانستند یک نمایشگاه بگذارند و این بُعد سهراب به عنوان نقاش را بشناسانند. البته فکر کنم تعداد زیادی از نقاشی‌هایش به موزه‌ی صنعتی در کرمان داده شده. بله. فکر می‌کنم موزه‌ی صنعتی‌کرمان یک کلکسیونی داشت. اما این کافی‌ست؟ تازه نه تنها کاری نکرده‌ایم بلکه به ضرر سهراب هم فعالیت‌هایی شده؛ مثلا یک سری ازکارهای سهراب در مراحل اولیه‌ی کار و در حد اتود بوده، که چاپ شده و در دست مردم است. این کار اصلا به نظر من درست نیست. آن هم برای سهراب که این‌قدر روی کارش حساسیت داشت. سال گذشته یک فیلمی از ایران به دست ما رسید بنام «هیچستان» راجع به سهراب. فیلم بر اساس گفت‌وگو با دیگران بود. بعضی‌ها کسانی بودند که می‌شناختم‌شان؛ مثل خانم سیحون یا کریم امامی که صحبت‌های آنها شناختی می‌داد به آدم. ولی مثلا یکی‌ـ دو تکه صحبت‌هایی بود که بسیار آزاردهنده بود. خانم منصوره حسینی، نقاش، توضیح می‌داد که «سهراب یک‌بار قرار بود یک کار به من بدهد و ده‌ـ دوازده‌تا کارش را آورد تا ببینم. من همین‌طور یکی یکی نگاه کردم، خوشم نیامد. پاره کردم ریختم دور». اگر این حقیقت داشته باشد و این خانم یک چنین کاری کرده، شما فکر کنید اصلا با هر معیاری چه طور می‌شود راجع به این مسأله صحبت کرد؟ یک نفر دنبال یک نقاشی بین آثار یک نقاش بگردد و از هر چه خوشش نیامد پاره کند؟ یا مثلا آقای غلامحسین نامی از ماشین سهراب به عنوان «ماشین لکنته»ی سهراب اسم می‌برد. سهراب یک ماشین لندرور بزرگ فرمان سمت چپ داشت که فقط یکی از این نوع ماشین در ایران وجود داشت و بسیار هم ماشین خوبی بود. یعنی همه‌ی ما آرزو داشتیم یک چنین ماشینی داشته باشیم. لکنته‌ای وجود نداشت! بعد از مرگ سهراب همیشه شنیدم آدم‌هایی که راجع به دوستی و صمیمیت‌شان با سهراب صحبت می‌کنند. مثلا کسانی می‌گفتند با سهراب می‌نشستیم پای منقل و خودمان را می‌ساختیم. سهراب در عمرش حتا سیگار نکشید. برای این‌که دوستی‌شان را اثبات کنند سهراب سپهری را تریاکی می‌کنند